KIBRIS’TAKİ VAKIF MALLARI

Sosyal Medyada Paylaş!

 

Bu yazıda yer alan görüşler ve ifadeler tamamen yazara aittir.

 

KIBRIS

Kıbrıs, 1571 yılında 2. Selim zamanında Osmanlı İmparatorluğu tarafından fethedildi.(1) Kıbrıs, 1570’te başlayan Osmanlı-Venedik Savaşı’nı Osmanlı İmparatorluğu’nun kazanmasından 1878’e kadar Osmanlı idaresinde kaldı.(2) 1878 yılında Kıbrıs, Osmanlı yönetimi tarafından, 'Ruslara karşı yardım' vaadiyle yıllık yaklaşık 92.000 altın karşılığında Birleşik Krallığa kiralandı. Daha sonra Kıbrıs, Osmanlı Devleti’nin I. Dünya Savaşı’na girmesi gerekçe gösterilerek Birleşik Krallık tarafından ilhak edildi.(1)

 

 

Adanın Osmanlı idaresi altına girdiği günden başlayarak, özellikle devlet büyükleri (Sultan, vezir ve diğer yüksek rütbeli devlet memurları) ile kudreti olan herkesin vakıf kurma konusunda ortaya koyduğu girişimler ve çalışmalar, o dönemden günümüze dek kurulan vakıf sayısını iki binlere ulaştırmıştır. 1571 yılındaki fetihten hemen sonra Sultan II. Selim’in teşvikiyle kurulan ve geliştirilen çok sayıdaki vakıfla, bu kurumun Ada çapında kökleştirilmesi sağlanmıştır.(3) Kıbrıs’ın İngiliz kontrolüne geçtiği 1878 yılından sonra, mevcut vakıflar varlıklarını korumaya devam etmişlerdir.(4) Adadaki vakıf hukukunun ve Kıbrıs Vakıflar İdaresinin başlangıç noktası, 1571’de kurulan ve adanın ilk vakfı olan Sultan Selim vakfıdır. Hayırseverlik ve dayanışma anlayışıyla kurulan ve 450 yıldır ayakta kalan Kıbrıs Vakıflar İdaresi, en eski vakıf kurumlarından biridir.(3)

 

 

VAKIFLAR

Kısa anlatımı ile vakıf, bir kişinin gelirini ya da malının kullanımını, kar beklemeden sosyal bir amaca tahsis etmesidir. Sosyal amaç, bir okulun, dini bir yapının, halka açık bir çeşme, yol, köprü gibi hizmet yerinin ve giderek kültürel bir hizmetin ( kütüphane, araştırma, müze vb.) sunulmasını, masraflarının karşılanmasını ifade etmektedir.(4)

Kaynağı İslam Hukuku’na dayanan özel bir terim olan Vakıf, günlük kullanımdaki ya da sözlükteki anlamından çok, hukuksal değeri bakımından önemlidir. Vakıfların Anayasası olarak kabul edilen Ahkâmü’l Evkaf (Vakıflar Hükümleri)’ta yer alan tanımlamalara göre Vakıf, belirli eşya veya taşınmazın Allah rızası için, insanlığın yararına bırakılmasıdır.(3)

“Yararları ve kazancı Allah’ın kullarına ait hale gelmiş, yani vakfedilmiş bir eşya ya da taşınmaz, o andan itibaren Yüce Allah’ın malı haline gelir ve sahiplenilmesi, mülk edinilmesi ve mülk edindirilmesi kesinlikle yasaktır”. Böylece Vakıf, Allah’ın malı olarak kabul edilmiş olur, Allah’ın kullarının yararına sunulur, özel mülkiyet kavramı ve kapsamı dışına çıkarılır, sonsuza dek insanlığın hizmetinde, bakımı ve geliştirilmesine çalışılarak korunur ve devam ettirilir. Özetle, vakfolunan eşya veya taşınmaz, kesinlikle satılamaz, satın alınamaz, miras bırakılamaz, bağışlanamaz, rehin olarak kullanılamaz.(3)

KIBRIS’TAKİ VAKIFLAR

Kıbrıs, bir Osmanlı eyaleti (1571) olarak yönetilmeye başlandıktan sonra, vakıf kültürünün adada yaygınlaşmaya başladığı gözlenmektedir. Vakıfların uzun ömürlü olması, Osmanlı’nın vakıfların sosyal amaçlarına uygun olarak faaliyette bulunup, bulunmadığını sürekli kontrol etmesi sayesinde mümkün olabilmiştir.(4) Adanın Osmanlılar tarafından fethinden hemen sonra oluşturulan ve Ada üzerindeki en önemli kurum kimliğini kazanan Vakıflar, Osmanlı’nın Adadaki yönetim anlayışına paralel bir seyir içinde farklı dönemlerde farklı biçimde idare edilmiş ve 1878 yılında Kıbrıs’ın İngiltere’ye kiralanmasının ardından yapılan düzenlemelerle kendine özgü idari yapısını büyük ölçüde yitirmiştir. İngilizler, 1878 yılında imzalanan Osmanlı İmparatorluğu ile İngiltere arasında Kıbrıs’ın yeni durumunu düzenleyen anlaşmaya yapılan ek protokol sayesinde, Vakıfların yönetim biçimini değiştirdiler ve bu soylu kurumu kendi denetimleri altına aldılar. Birinci Dünya Savaşı’nın taraflarının belirlenmesiyle 1914 yılında Adayı ilhak eden İngiltere, bu geçiş döneminde hazırlattığı Seager Raporu’na dayanarak Vakıflara ait arazilere el koydu ve bunları dilediği şekilde değerlendirdi.(3)

Vakıfların gerçek sahipleri olan Kıbrıslı Türklere devredilmesini sağlamak amacıyla büyük mücadeleler verildi. Bu dönemde Vakıflar, Kıbrıslı Türklerin temel ve toplumsal ihtiyaçlarının karşılanabilmesi için yoğun çalışmalar gerçekleştirdi.(3) Özellikle 1950’lerden itibaren, Doktor Fazıl Küçük’ün toplumsal liderliğinde Vakıflar İdaresi’nin Kıbrıs Türklerine iade edilmesi için Britanya’ya baskılar yapıldı.(5) Kıbrıs Milli Türk Birliği tarafından 6 Şubat 1955’te Lefkoşa’da düzenlenen Evkaf Mitingi ve 19 Mart 1955 tarihinde Türk Evkaf Murahhası Fuat Sami Bey tarafından düzenlenen basın toplantısı ile tüm ilçe ve köylerde yapılan toplantılar sonucunda hazırlanan yasa tasarısı, 22 Temmuz 1955 tarihli Resmi Gazete’de “Vakıflara Dair İslam Mukaddes Kanunu ile Müslümanların Dini Emvalinin İdaresiyle İlgili Kanunu Değiştiren ve Birleştiren Kanun” adıyla kamuoyuna duyuruldu.(3)

Türkiye Cumhuriyeti Başbakanı Adnan Menderes’in müdahalesiyle 1956’da Vakıflar İdaresi Kıbrıs Türklerine iade edildi.(5) 15 Nisan 1956’da Vakıfların Türk Toplumu’na iade edilmesinin gerçekleşmesinde, Evkaf Yüksek Meclisi Başkanlığı görevini de sürdüren Doktor Fazıl Küçük ve çalışma arkadaşlarının büyük emeği geçmiştir. Bu tarihten başlayarak düzenlenen mevzuatla Vakıflar İdaresi’ne, dini ve toplumsal görevlerinin yanında mali, ticari, endüstriyel, tarımsal ve turistik girişimlerde bulunmak, işletmeler kurmak, mevcut işletme ve şirketlere ortak olmak gibi hakları kapsayan ekonomik görevler verildi.(3)

Kıbrıs’ta kurulan ilk vakıflar arasında en önemlileri şunlardır :

         H. Rebiü’l-Evvel 997 (M. 1 Ocak 1589) tarihinde kurulan Lala Mustafa Paşa Vakfı,

         H. 10 Rebiü’l-Evvel 998 (M. 17 Ocak 1590) ve H. 10 Muharrem 1008 (M. 2 Ağustos 1599) tarihlerinde Kıbrıs Beylerbeyi Cafer Paşa bin Abdülmennan tarafından kurulan vakıflar,

         H. 1 Safer 1001 (M. 7 Kasım 1592) tarihinde Baf Sancak Beyi Mehmet Bey İbn-i Ebubekir tarafından kurulan vakıf,

         H. 1 Zi’l-Ka’de 1039 (M. 12 Haziran 1630) tarihli Mahpeyker Sultan (Çinili Valide Sultan) Vakfı,

         H. 1 Muharrem 1052 (M. 1 Nisan 1642) tarihli Ahmet Efendi İbn-i Sadettin Efendi Vakfı,

         H. 12 Rebiü’l-Ahir 1059 (M. 25 Nisan 1649) tarihli Belkıs Hatun bint-i merhum Ferruh Ağa Vakfı.(3)

Osmanlı İmparatorluğu döneminde kökleşen ve gelenekselleşen vakıf anlayışı, Adanın 1878 yılında İngiliz yönetimine geçmesinden sonra da devam etmiş ve birçok yeni vakıf kurulmuştur. Bunlar arasında en önemlileri şunlardır :

         H. 14 Rebiü’l-Ahir 1306 (M. 18 Aralık 1888) tarihli Mehmet Efendi bin İsmail Efendi Vakfı,

         H. 3 Rebiü’l Evvel 1307 (M. 28 Ekim 1889) tarihli Tüccar Hacı Mustafa Nuri Efendi bin Osman Vakfı,

         H. 22 Cemaziye’l-Evvel 1307 (M. 14 Ocak 1890) tarihli Ümmühan Kadın bint-i Mustafa bin Abdullah Vakfı,

         H. 11 Cemaziye’l-Evvel 1308 (M. 23 Aralık 1890) tarihli Hafız Ali Efendi bin Molla Mehmet Vakfı

         H. 9 Cemaziye’l-Ahir 1308 (M. 22 Kasım 1890) tarihli Mehmet Ağa bin Hasan Vakfı.(3)

Osmanlı İmparatorluğu döneminde kurulan vakıflar, daha çok taşınmaz malların (ev, değirmen, tarla, çiftlik, su kemeri, vb.) vakfedilmesi şeklinde olurken, İngiliz Yönetimi süresi içinde vakfedilenler genellikle menkul mallar (taşınır mallar, eşyalar) olmuştur.(3)

Kıbrıs Vakıflarını Araştırma ve Değerlendirme Projesi

Kıbrıs Vakıflarını Araştırma ve Değerlendirme Projesi kapsamında 1571-1974 döneminde Kıbrıs adası genelinde kurulan vakıflar incelendi. Değişik arşivlerden 2 bin 443 kütük defteri, 13 bin dosya içerisinde yer alan sekiz milyon belge gözden geçirildi ve 20 milyon veri elde edildi. Araştırmalarda, 1571-1974 arasında Kıbrıs genelinde 2 bin 220 vakıf kurulduğu tesit edildi. Araştırma öncesi 608 vakıf olduğu biliniyordu.(6)

Proje kapsamında yürütülen araştırmaya göre, Kıbrıs’ta 2220 vakıf kurulmuş, hayrat olarak 393 cami ve mescit, 63 mektep, 14 medrese, 41 tekke, zaviye, türbe ve 275 mezarlık tespit edilmiştir. Listeleri yapılan bu hayratlar, Kıbrıs Haritası üzerine işlenmiştir. Bu harita incelendiğinde, Müslüman Türklerin Kıbrıs Adası’nın her yerinde yoğun bir nüfus kesafeti oluşturdukları açık bir şekilde anlaşılmaktadır. 1878 tarihi itibariyle Kıbrıs Adası’nda bulunan büyük vakıf arazilerini, çiftlikler ve ekinlikler oluşturmaktadır.(7)

Bunların dışında, şehir, kasaba ve köylerde müsakkafat, arazi olarak da bunların bizzat kendi zeminleri, bağ ve bahçe gibi müştemilatı (mustagallat) da önemli yer tutmaktadır. Coğrafi alan olarak, Güney’deki ekilip biçilmeyen geniş dağları dışarıda bırakacak olursak, 1878 öncesinde Kıbrıs’ın yüzölçümünün %14’ünün, vakıf mallarından oluştuğu müşahede edilmektedir. Bu oran, Osmanlı coğrafyasının geneliyle aynı seviyededir.(7)

KAPALI MARAŞ

Şekil 3: Maraş Vakıf Haritası(8)

Mevcut tapulara göre Kapalı Maraş üç Vakfa; Bilal Ağa Vakfı, Abdullah Paşa Vakfı ve Lala Mustafa Paşa Vakfına aittir. Gelirler 307 yıl boyunca hayır işlerinde kullanılmıştır. İngilizler, Rumlar ve Uluslararası Makamlar, 307 yıl Maraş’ın (1571-1878) Vakıf malı olarak kullanıldığını kabul etmişlerdir. 1878'de Kıbrıs’ın idaresi İngilizlere devredildiğinde ve Lozan Antlaşması’nda İngilizler vakıfları Vakıf Kanunlarına göre idare edeceklerine dair imza attılar. Vakıf kanunları bir vakıf malının hiçbir şekilde vakıf olmaktan çıkarılamayacağını söyler. 1960'ta Kıbrıs Cumhuriyeti Anayasasına vakıf kanunları girmiştir.(9)

İngiliz Hükümeti, 1944-1959 yılları arasında yılda 2.230 sterlin Vakıflar İdaresi’ne kira ödemiştir. Bu kiraya birçok arazi ve Maraş da dahildir. Kıbrıs Cumhuriyeti, Kuruluş antlaşmasının İngiltere Sömürge idaresinin mal ve yükümlülüklerinin yeni kurulan Kıbrıs Cumhuriyeti’ne intikal ettiğine ilişkin hükmü uyarınca aynı tazminat 1960, 1961 ve 1962 yıllarında Kıbrıs Cumhuriyeti tarafından Evkafa ödenmiştir. 1963 olaylarının başlaması ile birlikte Evkafa ödeme kesilmiştir.(9)

1955'te Evkaf Dairesi’nin Kıbrıs Türk Toplumuna devri üzerine, gasp edilen vakıf taşınmaz mallarının belirlenmesi için birçok araştırmalar başlatıldı. Bu dönemde Larnaka Kaza Mahkemesi’nde Tersefan Rum Köyü sakinleri bir dava açarak Tapuda tescil olmayan Tersefan Çiftliğinin zaman aşımından iktisabını talep ettiler. Larnaka Kaza Mahkemesi’nde ikame edilen ve Rum Yargıçlar tarafından görülen ilgili davada, Evkaf Dairesi kendisini savunmuştur. Larnaka Kaza Mahkemesi Tersefan Çiftliğinin bir vakıf taşınmaz mal olduğunu, Ahkâmü’l Evkaf Prensiplerine göre vakıf taşınmaz mallarının elden çıkarılamayacağı ve/veya devredilemeyeceği, vakıfların sürekli olduğu ve zaman aşımı nedeniyle iktisap edilemeyeceği hususlarını dikkate alarak, Tersefan Çiftliği’nin taşınmaz mal olduğuna dar Evkaf Dairesi lehine hüküm vermiştir. Bu davada üretilen karar, emsal karar olarak mütalaa edildi. Bunun üzerine Tersefan Rum Köyü sakinleri Kıbrıs Sömürge Yüksek Mahkemesine bir İstinaf dosyaladılar, ancak istinafları Yüksek Mahkeme tarafından reddedildi. (Bakınız: Minas Sylvestrou and Others v. The High Council of Evkaf, CLR 1959-2960, Vol 24, page 153)(9)

Vakıf mallarının İngilizlerin İdaresinde olduğu dönemlerde kira bedellerini de İngilizler kararlaştırıyordu. Uzun seneler İngiliz İdaresi vakıf mallarının kiralarını çok düşük tuttu. O zamanlarda binaların (okullar, hastaneler, camiler vb.) tamirleri gibi Türk toplumunun birçok ihtiyacını da vakıflar karşılamaktaydı. İngiliz İdaresi kiraları çok düşük tuttuğu için, gelirler yetersiz kalmış ve Türk bölgeler bakımsız kalmıştır. İngiliz İdaresi hata yaparak düşük tuttuğu kira gelirleri sonucu ortaya çıkan bina hasarlarının tamirlerini gerçekleştirmek üzere, hatalarını kabul ederek Türk yönetimine 1,5 milyon sterlin Hibe (Grant) vermiştir. Söz konusu imzalanan metin ise 1960 Anlaşması’nda ‘Appendix U’ diye geçmektedir. Toplum içindeki bu para ile ilgili yanlış algı ise verilen paranın gasp edilen Vakıf Malları için verildiği ve o malları geri alamayacağımız yönündedir.(9)

Kapalı Maraş Bölgesi’ndeki Gasp Edilen Vakıf Malları

İngiliz sömürge dönemi (1878 – 1960) ve bunu takip eden Kıbrıs Cumhuriyeti zamanında (1960 – 1974) uluslararası sözleşmelerin ve ilgili yasaların uyulmasını emrettiği İslam hukukunun ve Osmanlı tatbikatının bir bölümünü teşkil eden evkaf hükümlerine (Ahkâmü’l-Evkaf) ve evrensel hukuk kurallarına aykırı düzenleme ve uygulamalarla vakıf malların %92’si vakıfların mülkiyetinden çıkmış ve ihtilaflı hale gelmiştir.(7)

Yeni Malikler

Parsel Adedi

Dönüm Adedi

Kıbrıslı Rumlar ve Yunanlılar

5877

3362

Kıbrıs Rum Kilisesi

37

33

Rumlara ait Şirketler

165

125

Rum Belediyesi

7

21

Yabancı Uyruklu Şahıslar

33

3

Rum Okul Komisyonu

11

39

Şekil 4:Kapalı Maraş Bölgesi’nde mülkiyet intikaline uğrayan Vakıf Emlaki (Kapalı Maraş’ın Yüzölçümü 4,637 dönüm)(10)

 

Dönüm

Evlek

Ayak kare

Kapalı Maraş’ın Toplam Alanı

4638

0

300

Vâkıfların Mülkiyetinden Çıkan Emlak

4636

1

3448

Elde Kalan Vakıf Emlaki

1

2

452

Şekil 5: Kapalı Maraş Bölgesi’nde mülkiyet intikaline uğrayan Vakıf Emlaki (Mülkiyet İntikaline Uğrayan Vakıf Emlakin Oranı: %99,99)(10)

Şekil 6: Kapalı Maraş'taki Vakıflara Ait Tapulara Örnekler(11)

 

 

Kapalı Maraş içinde 1974’ten sonra şans eseri bir binada vakıf mallarının kütükleri bulundu. Mağusa Kaza Mahkemesi bu kütükleri inceleyerek, 2002 ve 2005’te tespit kararı aldı. Mahkemenin aldığı karar Kapalı Maraş’ın Vakfın malı olduğunu söylemektedir. Buna ilaveten Aralık 2016’da 3 yargıçlı Yüksek İdare Mahkemesi bir karar alarak, Mağusa Kaza Mahkemesi’nin Kapalı Maraş’ın Vakıf Malı olduğuna dair kararını onayladı ve tescil etti.(12)

 

TÜRK DEGS ARAŞTIRMACISI ŞEYMA SELLİ

 

KAYNAKÇA

 

(1)        “Kıbrıs, ” Vikipedi, Erişim Tarihi: Ağustos 19,2021, https://tr.wikipedia.org/wiki/K%C4%B1br%C4%B1s.

(2)        “Osmanlı Döneminde Kıbrıs, ” Vikipedi, Erişim Tarihi: Ağustos 19,2021,https://tr.m.wikipedia.org/wiki/Osmanlı_döneminde_Kıbrıs.

 

(3)        “Kıbrıs Vakıfları'nın Kısa Tarihi, ” Kıbrıs Vakıflar İdaresi, Erişim Tarihi: Ağustos 19,2021, http://www.evkaf.org/site/sayfa.aspx?pkey=2.

 

(4)        Güvemli, O., Akman, N., “Kıbrıs’taki Osmanlı Vakıfları ve Muhasebe Kayıtları, ” Dergi Park, Erişim Tarihi: Ağustos 19,2021, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/493214.

 

(5)        “Kıbrıs Vakıflar İdaresi, ” Vikipedi, Erişim Tarihi: Ağustos 19,2021, https://tr.wikipedia.org/wiki/Kıbrıs_Vakıflar_İdaresi.

 

(6)        “Vakıf Malları Mercek Altında, ” Detay Kıbrıs, Erişim Tarihi: Ağustos 19,2021, http://www.detaykibris.com/vakif-mallari-mercek-altinda-119018h.htm.

 

(7)        “Kıbrıs Vakıflarını Araştırma ve Değerlendirme Projesi, ” Kıbrıs Vakıflar İdaresi, Erişim Tarihi: Ağustos 19,2021, http://www.evkaf.org/site/dokuman/KIVABIS08-07-2017.pdf.

 

(8)        “Maraş Vakıf Haritası, ” Kıbrıs Vakıflar İdaresi, Erişim Tarihi: Ağustos 19,2021, http://www.evkaf.org/site/dokuman/harita.png.

 

(9)        “Kapalı Maraş, ” Kıbrıs Vakıflar İdaresi Gazetesi, Sayı 92, Erişim Tarihi: Ağustos 19,2021, http://www.evkaf.org/site/dokuman/temmuz2021.pdf.

 

(10)     “Kıbrıs Vakıflarını Araştırma ve Değerlendirme Projesi, ” Kıbrıs Vakıflar İdaresi, Erişim Tarihi: Ağustos 19,2021, http://www.evkaf.org/site/dokuman/KIVABIS.pdf.

 

(11)     “Maraş’ta Vakıflara Ait Tapu Örnekleri, ” Kıbrıs Vakıflar İdaresi, Erişim Tarihi: Ağustos 19,2021, http://www.evkaf.org/site/dokuman/tapuornekleri.pdf.

 

(12)     Taşkan, S., “Maraş’ın Tümü Vakıf Malıdır, ” Yeni Bakış Gazetesi, Erişim Tarihi: Ağustos 19,2021, https://www.yenibakisgazetesi.com/maras-in-tumu-vakif-malidir/24001/.