MECBURI ITTIFAK: RUSYA FEDERASYONU VE BEYAZ RUSYA’NIN ITTIFAKI HAKKINDA

Sosyal Medyada Paylaş!

Belarus Cumhuriyeti veya “Beyaz Rusya” olarak bilinen devlet Doğu Avrupa’da bulunmaktadır. Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla diğer SSCB üyesi devletler gibi Belarus da bağımsızlığını ilan etti. Kuzeyde Letonya, doğuda Rusya, güneyde Ukrayna, batıda ise Polonya ile sınırı bulunan Belarus devleti Avrupa ulaşım ve iletişiminin kesiştiği noktada yer almaktadır. Haliyle bu devletin bulunduğu coğrafya, birbiriyle rekabet halinde olan komşuları için potansiyel jeopolitik rekabetin merkezidir.

2020 Belarus Cumhurbaşkanlığı Seçimleri ve Avrupa Birliği ile arasındaki artan gelirim sebebi.

9 Ağustos 2020 tarihinde Belarus’ta Cumhurbaşkanlığı seçimleri gerçekleşti ve Merkez Seçim Komitesi tarafından yapılan açıklamaya göre, görevdeki Cumhurbaşkanı Aleksandr Lukaşenko oyların çoğunluğunu alarak seçimi kazandı.[1] Ancak seçim sonuçlarından memnun kalmayan Belarus muhalefeti ülkenin başkentinde sokak protestolarına başladı. Sokak protestolarını tetikleyen ana etkenlerden biri, seçim sürecinin ve oyların hesaplanmasındaki birçok ihlallerin olduğu iddiasıydı. Seçimi izleyen ilk iki hafta ülke neredeyse devrimin eşiğindeydi. Bu durumda seçimi kazanan Lukaşenko ve hükümeti karşısında üç ana sorun gündemdeydi. Bu sorunlara verilen yanıtın neticesine uygun olarak, resmi hükümetin devamlılığı söz konusu olacaktı. Belarus Cumhuriyeti’nin emniyet güçleri tarafından bastırılan sokak protestoları sonucunda muhalefet taraftarı birçok Belarus vatandaşı komşu ülkelere göç etmek zorunda kaldılar. Ukrayna Sınır Servisi verilerine göre, Ağustos 2020’den 2021’e kadar olan süreçte sadece Ukrayna’ya 150 binden fazla Belarus vatandaşı gitmiştir.[2] Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde geniş muhalif kitleler tarafından desteklenen Svetlana Tikhanovskaya adında aday ise Litvanya’ya kaçmak zorunda bırakılmıştı.[3]

Belarus’ta cereyan bu olaylara karşılık olarak Avrupa Birliği kendini bekletmedi. 11 Ağustos 2020 akşamı Avrupa Birliği tarafından 9 Ağustos Belarus Cumhurbaşkanlığı Seçimleri ile ilgili yapılan açıklamada seçimler, “ne özgür ne de adil” olarak nitelendirildi. Avrupa Birliği’nin söz konusu bu açıklamasında protestoculara karşı uygulanan şiddetin “orantısız ve kabul edilemez” olduğu vurgulandı ve gözaltına alınan tüm insanların “derhal ve koşulsuz olarak” serbest bırakılması talep edildi.[4] Belarus ve Avrupa Birliği üyesi devletler arasında siyasi kriz buradan hızını almaya devam etti.

2021 yılında Belarus Cumhurbaşkanlığı Seçimlerinin 1. Yıldönümünde ABD, İngiltere ve Kanada Belarus hükümetine karşı yeni yaptırım kararını kabul etti. Aynı yılın Haziran ayında da farklı yaptırımların kabul edilmesi söz konusu olmuştu.[5] Avrupa Birliği’nin bu kararı, Belarus hükümetinin muhalif gazeteciyi yakalamak için yolcu uçağın Minsk’e indirdikten sonra gerçekleşti.[6] Avrupa Birliği’nin baskıları Belarus hükümetini Rusya ile ilişkilerinin geliştirmesine doğru zorluyordu. Rusya ile Beyaz Rusya arasındaki ilişkilerin yeni seviyeye ulaşması kaçınılmazdı.

Birlik Devleti: gölgedeki ittifakın gün yüzüne çıkması.

Bu yılın 4 Kasım tarihinde birçok haber sitesinde Belarus ile Rusya arasında “İttifak devletinin kurulduğuna” dair haber başlıkları anons edildi. Oysa bu haberler kısmen doğruluk payını barındırmaktaydı. Çünkü söz konusu bu oluşumun tarihsel süreci 4 Kasım haberlerine sığmayacak kadar eski bir geçmişe sahiptir. Belarus Cumhuriyeti ile Rusya Federasyonu arasındaki “Birlik Devleti” fikirleri ve somut adımları 20. Yy’ın sonuna dayanmaktadır.

Aynı zamanda Belarus, Bağımsız Devletler Topluluğu’nu Rusya ile birlikte oluşturan kurucu üyeler arasında yer almaktadır.[7] Aralık 1990 tarihinde Rusya ile Beyaz Rusya arasında 10 yıllık antlaşmanın imzalanması da tarih sayfalarında yerini almıştır.

1993 yılında Belarus Cumhuriyeti ile Rusya Federasyonu ortak para biriminin kullanılması dahil olmak üzere, tek ekonomik bölgenin oluşturulması konusunda ikili görüşmelere başladı. Yalnız 1994 yılında bu girişim çeşitli engellerle karşılaştı.[8] Aradan iki yıl geçtikten sonra 2 Nisan 1996 tarihinde Rusya ve Belarus Topluluğunun Kurulmasına İlişkin Antlaşma imzalandı.[9] Buna göre taraflar, gönüllü olarak sıkı entegrasyon birliği kuruyordular ve birleşik enerji ve ulaşım sistemi oluşturulmaktaydı. 1997 yılında ise entegrasyon sürecini hızlandırmak adına Topluluk, İttifaka dönüştü. Söz konusu bu Antlaşma Ocak 2000’de yürürlüğe konuldu.

Rusya Federasyonu’nun Ulusal Birlik Günü’nde (4 Kasım) 28 maddelik “Birlik Devleti Kararnamesi” gibi bir belge imzalanırken, bunun yanı sıra Askeri Doktrin ve Göç Politikası Belgesi de kabul edildi.[10] Yukarıda da ifade edilen tarihsel süreç dikkate alındığında, bu birliğin oluşması veya birkaç belgenin imzalanması tarihin yeni sayfası değildir. Bu olay, 20. Yy’dan günümüze dek devam eden sürecin bir parçasıdır. 4 Kasım’da imzalanan belgelerin hazırlığı uzun süredir devam etmekteydi ve artık Eylül 2021’de her iki devletin Ortak Bakanlar Kurulu toplantısında onaylanmıştı. İlave olarak ise Askeri Doktrinin kabul edilmesi, bölgede var olan askeri-politik alandaki değişikliklerden kaynaklanmaktadır. Göç Politikası Belgesinin kabul edilmesi de tek göç alanının oluşturulması için ana koşul haline gelmiştir.

Göç Politikası ve “Hibrit Yöntemler”

Avrupa Birliği’nin uzun yıllardır Rusya ve Belarus’a karşı uyguladığı yaptırımların karşılığını Rusya enerji alanında verirken, Belarus ise çok farklı bir yöntem seçmiştir. Batı’nın yaptırımlarına karşılık olarak Lukaşenko Avrupa’ya sınırları açacağını ve Avrupa’yı yeni mülteci akımına boğacağını daha önce de ifade etmekteydi. 2021 Ocak ayından günümüze dek 4 binden fazla göçmen Belarus üzerinden yasadışı yollarla Litvanya’ya geçmiştir. Litvanya-Belarus arasındaki 650 km’den fazla olan sınır bu düzensiz göçler için çok geniş ve elverişli alana dönüşmektedir. Avrupa genelinde yetkililerin tepkisi karşısında ön plana çıkan Litvanya yetkililerinin açıklamalarıdır. Litvanya yetkilileri, Belarus hükümetinin Brüksel’de göç krizini organize ettiği için Lukaşenko’yu suçluyorlar.[11] 22 Haziran 2021 tarihinde Lukaşenko: “Bugün onlar uluyor. Ah, Belaruslular onları korumuyor. Binlerce yasadışı göçmen Litvanya, Letonya ve Polonya’ya akın etti. Bizden onları kaçakçılıktan, uyuşturucudan korumamızı talep ediyorlar. Sadece sormak istiyorum, orada gerçekten deli mi oldunuz? Bize karşı hibrit savaş başlattınız ve daha önce olduğu gibi sizi korumamızı mı istiyorsunuz?” dedi.[12]

Anlaşılan o ki, Avrupa’daki yetkililerin Rusya’nın komşularına yönelik baskıları onları Rusya’nın şemsiyesi altına itmeye devam edecek ve Avrasya coğrafyasının bulundurduğu her türlü imkanlar bu jeopolitik rekabette yalnızca Rusya’nın safında konumlanacaktır. Rusya’nın enerji kaynakları potansiyeli, Avrupa enerji piyasasının arz ve güvenliği açısından henüz bağlayıcı konumdayken eski SSCB devletlerindeki siyasal sistemleri demokrasiye zorlamak her taraf için acı sonuçlar doğurabilir. Batı’da tarihsel süreçte oluşmuş toplumsal ve ekonomik koşulların aynısının eski SSCB coğrafyasında oluşması zaman alacaktır. Rusya ile Beyaz Rusya arasındaki “birlik devleti” bölgesel ve küresel şartları çerçevesinde gelişmektedir. Bu süreç, sadece Rusya ile Belarus arasındaki ilişkilere indirilmeyecek kadar geniş, fakat “tek devlet” olacak kadar da yeterli değildir.

TÜRK DEGS Gönüllü Destek Araştırmacısı

Ulvi Huseynov

 

Dipnotlar:

1.     https://www.dw.com/ru/cik-belarusi-nazval-lukashenko-pobeditelem-prezidentskih-vyborov/a-54506713

2.     https://www.currenttime.tv/a/31374177.html

3.     https://meduza.io/news/2020/08/11/svetlana-tihanovskaya-uehala-v-litvu

4.     https://www.rfi.fr/ru/%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0/20200811-%D0%B5%D1%81-%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BB-%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B2%D1%8B%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%8B-%D0%B2-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8-%D0%B8-%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D1%83%D0%BB-%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BB%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%B4-%D1%83%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%B9

 

5.     https://www.dw.com/ru/chto-nuzhno-znat-o-chetvertom-pakete-sankcij-es-v-otnoshenii-belarusi/a-57989943

 

6.     https://tr.euronews.com/2021/05/23/belarus-muhalif-gazeteciyi-yakalamak-icin-yolcu-ucag-n-zorla-minsk-e-indirdi

 

7.     Aslanov, H. (2009). Bağımsız Devletler Topluluğu Üyesi Devletlerin Topluluğa Farklı Yaklaşımlarının Karşılaştırılması, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.

8.     https://www.yabloko.ru/Themes/Belarus/belarus-25.html

9.     https://belrus.ru/info/dogovor_ob_obrazovanii_soobschestva_rossii_i_/

10.  https://rg.ru/2021/11/08/soiuz-rossii-i-belarusi-utverzhdeny-28-soiuznyh-programm.html

11.  https://ru.euronews.com/2021/08/05/migrants-want-to-stay

https://www.rbc.ru/politics/05/08/2021/610bb6189a7947338f4a1c06


[7] Aslanov, H. (2009). Bağımsız Devletler Topluluğu Üyesi Devletlerin Topluluğa Farklı Yaklaşımlarının Karşılaştırılması, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü