Türk kültüründe mezar hassasiyeti ve ölülere saygı anlayışı, tarihî süreç boyunca güçlü bir süreklilik gösteren temel kültürel değerlerden biri olmuştur. Bu hassasiyetin kökenleri, Türkistan bozkırlarında şekillenen İslâmiyet öncesi Türk inanç sistemlerine kadar uzanmıştır. Türklerin İslâmiyet’i kabulü ve Anadolu’ya göçü sonrasında da bu anlayış tamamen ortadan kalkmamış, aksine yeni bir inanç çerçevesi içinde dönüşerek varlığını sürdürmüştür. Her iki dönemde de mezar, yalnızca ölünün defnedildiği bir alan değil; kutsallık atfedilen, dokunulmaz kabul edilen ve saygı gösterilmesi gereken sembolik bir mekân olarak algılanmıştır.
İslâmiyet öncesi Türk toplumlarında ölüm, mutlak bir son olarak görülmemiştir. Ölüm, ruhun bedenden ayrılarak başka bir âleme geçişi şeklinde değerlendirilmiştir. Bu anlayış, mezar kültürünün ve mezara gösterilen hassasiyetin temelini oluşturmuştur. Ruhun huzurunun bozulmasının yaşayan topluluk üzerinde kötü etkiler yaratacağına inanılmış; bu nedenle mezara yönelik her türlü saygısızlık, yalnızca bireysel bir hata değil, aynı zamanda toplumsal ve kozmik düzeni tehdit eden bir davranış olarak kabul edilmiştir.
İslâmiyet öncesi Türklerde mezar anlayışının en belirgin göstergelerinden biri kurgan tipi mezarları olarak karşımıza çıkmıştır. Kurganlar, genellikle toprak yığma ya da taş çevrili anıtsal yapılar şeklinde inşa edilmiştir. Mezar odalarına ölen kişinin silahları, gündelik eşyaları, at koşum takımları ve kimi zaman kurban edilmiş atlar yerleştirilmiştir. Bu uygulama, ölümden sonraki yaşam inancının ve ruhun bu eşyaları kullanacağı düşüncesinin somut örneğini oluşturmuştur. Kurganların anıtsal yapısı, mezarın korunmasını sağlamış ve ona yönelik saygıyı yüceltmiştir.
Mezar çevresine dikilen balballar, mezar anlayışının sembolik unsurları arasında yer almıştır. Balballar, ölen kişinin hayatta iken öldürdüğü üst düzeydeki düşmanları temsil eden taş heykeller olarak yorumlanmıştır. Bu heykeller, mezar alanını kutsal bir sınır içine almış ve mezarın dokunulmazlığını vurgulamıştır.
Atalara saygı anlayışı, mezar hassasiyetinin bir diğer temel dayanağı olmuştur. İslâmiyet öncesi Türk toplumlarında ataların ruhlarının yaşayanları koruduğuna inanılmıştır. Bu nedenle mezarlar belirli zamanlarda ziyaret edilmiş, adak ve kurban ritüelleri gerçekleştirilmiştir. Mezarın temiz tutulması, çevresinin korunması, ataların ruhlarını hoşnut etmenin yanı sıra toplumsal düzenin devamı açısından da önemli kabul edilmiştir. Mezar bu yönüyle, yaşayanlarla ölüler arasında kurulan ilişkinin merkezi hâline gelmiştir.
Mezar hassasiyeti aynı zamanda ahlakî ve toplumsal bir yükümlülük olarak değerlendirilmiştir. Mezar alanlarına zarar verilmesi, yalnızca fizikî bir tahribat değil, savaş sebebi olacak kadar önemli görülmüştür. Bu tür davranışların uğursuzluk getireceğine inanılmış ve engellenmeye çalışılmıştır.
Türklerin İslâmiyet’i kabul etmesiyle birlikte mezar anlayışı dinî bir dönüşüm geçirmiştir. İslâm’da sade defin, gösterişten uzak mezar yapıları ön plana çıkmıştır. Bununla birlikte mezara saygı geleneği ortadan kalkmamış; kabirlerin temiz tutulması, mezar üzerine basılmaması ve ziyaretlerde sessiz davranılması gibi uygulamalarla yeni bir biçim kazanmıştır.
Tasavvuf geleneği içerisinde gelişen türbe ve ziyaret kültürü, İslâmiyet öncesi atalara saygı anlayışının İslamî bir çerçevede yeniden yorumlanmış hâli olarak değerlendirilebilir. Evliya ve ermiş kişilerin mezarları etrafında oluşan bu kültür, mezarın kutsallığını pekiştirmiş ve mezar hassasiyetinin Anadolu’da kalıcı hâle gelmesini sağlamıştır. Türk kültüründe mezar hassasiyeti, inanç sistemleri değişse dahi sürekliliğini koruyan güçlü bir kültürel değer olarak varlığını sürdürmüştür.
