🖊e.kur.Alb AKİF GASIMOV
🌍TÜRK DEGS Kafkasya Güvenlik Uzmanı
GİRİŞ
📌Son günlerde ABD İran gerginliğinin sonucu olarak, Körfez ülkelerinin stratejik petrol ve doğalgaz endüstri ve limanlarına karşı, İranın saldırıları intensiv hal almıştır.
Bundan dolayı Azerbaycan’ın ve Türk Devletleri Teşkilatının stratejik enerji merkez konumuna gelmiş ve aynı zamanda Avrupa’nın ana enerji tedarikçisi olan Sangaçal Terminaline karşı tehdit risklerin artmasını görmekteyiz.
Bu makalede Sangaçal Terminalin önemi ve olası tehdit riskleri ile ilgili ihtimalim yer almaktadır.
- SANGAÇAL TERMİNALİN STRATEJİK ÖNEMİ
Bakü’nün yaklaşık 55 km güneyinde bulunan Sangaçal Terminali, Azerbaycan’ın petrol ve doğalgaz endüstrisinin en stratejik altyapılarından biridir. Hazar havzasındaki BP tarafından işletilen enerji sahalarından çıkarılan ham petrol ve doğalgazın toplandığı, işlendiği, depolandığı ve dünya pazarlarına sevk edildiği ana merkez konumundadır. Aynı zamanda terminal, gelecekteki kapasite artışları için genişleme potansiyeline de sahiptir.
Terminal bünyesinde petrol ve doğalgaz işleme tesisleri, Bakü–Tiflis–Ceyhan (BTC) Ham Petrol Boru Hattı’nın ilk pompa istasyonu, Güney Kafkasya Doğalgaz Boru Hattı’nın (SCP) kompresör tesisleri ve çeşitli kontrol sistemleri bulunmaktadır.
Hazar Denizi’ndeki açık deniz sahalarından çıkarılan petrol ve gaz, denizaltı boru hatları aracılığıyla doğrudan terminale ulaştırılmaktadır. Terminale giriş yapan sekiz farklı boru hattı ile terminalden çıkış yapan sekiz ayrı enerji hattı bulunmaktadır. Bu altyapı sayesinde Azerbaycan’ın yüksek kaliteli petrol ve doğalgazı dünya enerji piyasalarına taşınmaktadır. Ayrıca 🇰🇿Kazakistan ve 🇹🇲Türkmenistan’dan gelen üçüncü taraf petrol sevkiyatları da bu terminal üzerinden gerçekleştirilmektedir. - SANGAÇAL TERMİNALİN FAALİYET PROJESİ VE PROGRAMI
Yaklaşık 688 hektarlık bir alanı kapsayan Sangachal Terminali, dünyanın en büyük petrol ve doğalgaz terminallerinden biri olarak kabul edilmektedir. Terminal iki ana bölümden oluşmaktadır:
A) Erken Petrol Projesi (EOP)
Bu bölüm, Hazar Denizi’ndeki Çırag sahasından çıkarılan petrolün işlenmesi, depolanması ve ihraç edilmesi amacıyla inşa edilmiştir. EOP kapsamında her biri 25.500 varil kapasiteli dört adet ham petrol tankı bulunmaktadır. Sistem yılda 6 milyon tondan fazla ham petrolü işleme ve ihraç kapasitesine sahiptir.
B) Sangaçal Terminal Genişletme Programı (STEP)
STEP kapsamında terminal; Azeri–Çırak–Güneşli (ACG) sahalarından gelen petrolü ve Şah Deniz sahasından çıkarılan doğalgazı işlemek üzere genişletilmiştir.
Bu bölümde:
- Her biri yaklaşık 880 bin varil kapasiteli üç büyük petrol tankı,
- ACG petrol işleme tesisleri,
- Ek teknik ve lojistik altyapılar yer almaktadır.
Terminal ayrıca 🇦🇿🇬🇪🇹🇷BTC boru hattının en kritik iki unsuruna da ev sahipliği yapmaktadır: - Ana pompa istasyonu,
- Merkezi kontrol odası.
Bu kontrol merkezi, 🇦🇿Azerbaycan, 🇬🇪Gürcistan ve 🇹🇷Türkiye üzerinden geçen tüm BTC hattını gerçek zamanlı olarak izlemekte, olası arızaları tespit etmekte ve gerektiğinde sistemin belirli bölümlerini izole ederek acil durdurma işlemleri gerçekleştirebilmektedir.
3. SANGAÇAL TERMİNALİN İŞLETMECİ VE ORTAK ŞİRKETLER
Sangaçal Terminali, 🇬🇧BP liderliğindeki uluslararası enerji konsorsiyumu tarafından işletilmektedir. Terminal; Azerbaycan Uluslararası İşletme Şirketi (AIOC), 🇦🇿🇬🇪🇹🇷BTC Petrol Boru Hattı Konsorsiyumu, Şah Deniz Gaz Sahası ortaklığı ve Güney Kafkasya Boru Hattı projeleriyle entegre biçimde faaliyet göstermektedir.
Bu yapı, Sangaçal’ı yalnızca Azerbaycan’ın değil, aynı zamanda bölgesel ve küresel enerji güvenliğinin de merkezlerinden biri hâline getirmektedir.
4.SANGAÇAL TERMİNALİN İŞLEME VE İHRACAT KAPASİTESİ
2025 yılı boyunca Azeri–Çırak–Güneşli (ACG) ve Şah Deniz sahalarından çıkarılan petrol ve doğalgazın terminale akışı kesintisiz şekilde devam etmiştir.
Mevcut işleme kapasitesi:
- Günlük yaklaşık 1,2 milyon varil ham petrol ve kondensat,
- Günlük yaklaşık 81 milyon standart metreküp Şah Deniz gazı,
- ACG ilişkili gazı dahil toplam yaklaşık 100 milyon standart metreküp gaz işleme ve ihracat kapasitesidir.
2025 yılı içerisinde terminal üzerinden büyük bölümü 🇦🇿🇹🇷🇬🇪BTC hattı aracılığıyla olmak üzere yaklaşık 209 milyon varil petrol ve kondensat ihraç edilmiştir.
Doğalgaz ise Güney Kafkasya Boru Hattı (SCP) ve genişletilmiş SCP sistemi üzerinden hem ihracat pazarlarına hem de Azerbaycan’ın ulusal şebekesine aktarılmıştır.
Aynı dönemde terminalden günlük ortalama 74,4 milyon standart metreküp Şah Deniz gazı sevk edilmiştir.
5. İRAN TEHDİDİ VE BÖLGESEL RİSKLER
İran ile ABD arasında yaşanan gerilimlerin artması, enerji güvenliği açısından bölgesel riskleri de ciddi şekilde artırmaktadır.
Özellikle Hürmüz Boğazı’nı bypass eden alternatif enerji koridorlarının geliştirilmesi sonrası İran’ın bu altyapıları potansiyel tehdit olarak gördüğü değerlendirilmektedir.
Nitekim daha önce:
- Birleşik Arap Emirlikleri’nin Fujairah limanı,
- Habshan–Fujairah boru hattı çevresi,
- Körfez’deki bazı enerji tesisleri,
İran bağlantılı olduğu değerlendirilen İHA ve sabotaj saldırılarıyla gündeme gelmiştir.
Fujairah Petrol Terminalleri FZC (FOT), Hürmüz Boğazı dışında yer alması nedeniyle küresel enerji piyasaları açısından kritik öneme sahiptir. Yaklaşık 1,177 milyon metreküp depolama kapasitesine sahip bu tesis, dünya enerji ticaretinin önemli merkezlerinden biridir.
Bu bağlamda İran’ın vermek istediği mesajın, yalnızca Hürmüz Boğazı’nı değil; aynı zamanda alternatif enerji güzergâhlarını da hedef alabilecek kapasiteye sahip olduğu yönünde olduğu değerlendirilmektedir.
Benzer şekilde 🇦🇿Sangaçal Terminali de 🇮🇷İran’a coğrafi olarak yakınlığı nedeniyle potansiyel tehdit alanları arasında değerlendirilebilir.
Sangaçal yalnızca 🇦🇿Azerbaycan için değil: - Türkiye,
- Türk Devletleri Teşkilatı (TDT),
- Avrupa enerji güvenliği,
- Orta Asya enerji ihracatı açısından da kritik bir merkezdir.
Çünkü, Kazakistan, Türkmenistan, Azerbaycan enerji akışları, dolaylı veya doğrudan bu enerji koridoruna entegre durumdadır.
6. SONUÇ
ABD’nin 🇮🇷İran üzerindeki askeri, ekonomik ve siyasi baskısının artması durumunda, İran’ın doğrudan alternatif petrol ve doğalgaz terminallerine yönelik İHA saldırısı veya hibrit operasyonlar gerçekleştirme ihtimali göz ardı edilmemelidir.
🔥Risk altında değerlendirilebilecek başlıca stratejik enerji noktaları şunlardır:
A) Azerbaycan — Sangaçal Terminali
B) Suudi Arabistan — Yanbu Terminali ve Doğu–Batı Ham Petrol Boru Hattı
C) BAE — Habshan–Fujairah Boru Hattı ve Fujairah Terminalleri.
