ÇANAKKALE’DEN ŞUŞA’YA: TARİHİN SINADIĞI AZERBAYCAN–TÜRKİYE KARDEŞLİĞİ

E.kur.Alb Akif GASIMOV
Türk DEGS Kafkasya Güvenlik Uzmanı

I. GİRİŞ

Azerbaycan ve Türkiye dediğimizde akla ilk gelen, Azerbaycan halk şairi Bahtiyar Vahabzade’nin ünlü “Azerbaycan – Türkiye” şiiridir:

«Bir ananın iki oğlu,
Bir amalın iki kolu.
O da ulu, bu da ulu,
Azerbaycan – Türkiye.

Dinimiz bir, dilimiz bir,
Ayımız bir, yılımız bir,
Aşkımız bir, yolumuz bir,
Azerbaycan – Türkiye.

Bir milletiz, iki devlet,
Aynı arzu, aynı niyet.
Her ikisi cumhuriyet,
Azerbaycan – Türkiye.

Birdir bizim her hâlimiz,
Sevincimiz – melâlimiz.
Bayraklarda hilâlimiz,
Azerbaycan – Türkiye.

Ana yurtta yuva kurdum,
Ata yurda gönül verdim.
Ana yurdum, ata yurdum,
Azerbaycan – Türkiye.»

Gerçekten de iki kardeş ülke arasındaki stratejik ilişkiler, dünyanın hiçbir yerinde kolaylıkla kıyaslanamayacak kadar güçlü bir tarihî ve millî temele dayanmaktadır.

Özellikle 20. yüzyılda istiklal yolunda ve günümüze kadar uzanan süreçte elde edilen başarılarda omuz omuza mücadele ettik. Bugün de uluslararası platformlarda yürüttüğümüz koordineli politikalar bunun en önemli kanıtlarından biridir.

II. AZERBAYCAN’IN TÜRKİYE TARİHİNDEKİ ÖNEMLİ ROLÜ

1. GARDAŞ AZERBAYCAN’IN ÇANAKKALE SAVAŞI’NDAKİ ROLÜ

Çanakkale Savaşı’nda Azerbaycan’ın desteği; cepheye gönüllü olarak gelip Osmanlı ordusu saflarında düşmana karşı savaşan ve bu uğurda şehit düşen binlerce Azerbaycan Türkünün kahramanlığı ile manevi dayanışmasından oluşur.

Tarihî kaynaklara göre binlerce Azerbaycanlı gönüllü Çanakkale’de can vermiştir.

Tarihî araştırmalarda ve hatıralarda, Çanakkale muharebelerinde yaklaşık 3.000 Azerbaycan Türkünün şehit düştüğü belirtilmektedir.

2. KURTULUŞ SAVAŞI ZAFERİNDE AZERBAYCAN’IN STRATEJİK DESTEĞİ

Kurtuluş Savaşı döneminde Azerbaycan, maddi ve manevi olarak Ankara Hükûmeti’ne çok büyük bir kardeş desteği sağlamıştır.

A) MADDİ VE PARA YARDIMLARI

500 KİLOGRAM KÜLÇE ALTIN:

Mustafa Kemal Paşa’nın talebi üzerine, dönemin Azerbaycan Cumhurbaşkanı Neriman Nerimanov tarafından derhâl gönderilmiştir. TBMM bu altının 200 kilogramını doğrudan devlet bütçesine aktarmış, kalan 300 kilogramı ile silah ve mühimmat satın almıştır.

10 MİLYON ALTIN RUBLE:

Nerimanov’un diplomatik girişimleri ve takipleri sonucu Rusya üzerinden Ankara’ya ulaştırılan nakdî fondur.

19 BİN OSMANLI ALTINI VE 1 MİLYON FRANSIZ FRANGI:

2 Ekim 1920 tarihinde teslim edilen bu nakit yardım ve petrol poliçeleri, daha sonra Türkiye İş Bankası’nın kuruluş sermayesinde de kullanılmıştır.

B) PETROL VE YAKIT YARDIMLARI

AYLIK DÜZENLİ SEVKİYAT (62 VAGON):

Mayıs 1921 ile Ağustos 1921 tarihleri arasında Bakü’den Ankara ordusu için her ay 62 sarnıç (sistern/vagon) petrol, 3 vagon kerosen (gaz yağı) ve petrol ürünleri gönderilmiştir.

BÜYÜK TAARRUZ DÖNEMİ (1922) SEVKİYATI:

Sadece 1922 yılında Batum Limanı yoluyla 9.294 ton gaz yağı (kerosen), 350 ton benzin ve 8 sarnıç makine yağı ulaştırılmıştır.

C) SİLAH VE MÜHİMMAT YARDIMLARI

Nerimanov’un emriyle, devrim sırasında el konulan askerî depolardan binlerce tüfek, yüzlerce makineli tüfek ve binlerce top mermisi doğrudan Doğu Cephesi’ne ve Ankara’ya sevk edilmiştir.

Not: Kurtuluş Savaşı’ndaki 39 bin tüfek, 327 makineli tüfek ve 54 top gibi devasa ana silah sevkiyatları ise Azerbaycan’ın arabuluculuğu ve ortak organizasyonu ile Sovyet Rusya (Lenin) üzerinden limanlarımıza indirilmiştir.

D) AZERBAYCAN YARDIMLARININ CEPHEDEKİ ASKERÎ DENGELERE ETKİSİ

Azerbaycan’dan gelen nakit para, petrol ve mühimmat, Türk ordusunun lojistik olarak çökmek üzere olduğu üç kritik kırılma noktasında askerî dengeleri tamamen değiştirmiştir:

DOĞU CEPHESİ’NİN KAPANMASI (1920)

• Kâzım Karabekir Paşa komutasındaki 15. Kolordu, Ermenistan cephesinde harekât düzenlerken en büyük lojistik desteği Nahçıvan üzerinden gelen nakit para ve mühimmatla sağladı.
• Bu destek sayesinde Doğu Cephesi hızlıca zaferle kapandı ve buradaki Türk birlikleri ile silahları Batı Cephesi’ne (Yunan Cephesi’ne) kaydırılabildi.

SAKARYA MEYDAN MUHAREBESİ (1921)

• Kütahya-Eskişehir Muharebeleri’nde Türk ordusu geri çekilmek zorunda kalmış, cephane ve yakıt tükenme noktasına gelmişti.
• Tam bu dönemde Bakü’den her ay düzenli olarak gönderilmeye başlanan 62 vagon petrol ve gaz yağı, ordunun lojistik araçlarının, kamyonlarının ve haberleşme ağının çalışmasını sağlayarak Sakarya Zaferi’nin kazanılmasında hayati rol oynadı.

BÜYÜK TAARRUZ VE HAVA KUVVETLERİ (1922)

• Türk Hava Kuvvetleri’nin elindeki az sayıda uçak ve cephedeki motorlu birlikler, 1922 yılındaki nihai taarruz öncesinde tamamen yakıtsız kalmıştı.
• Azerbaycan’ın 1922 yılında Batum üzerinden gönderdiği 350 ton yüksek kaliteli benzin, keşif8 uçaklarının uçmasını ve Büyük Taarruz’da Yunan hatlarının havadan gözetlenerek ani baskın planlarının başarıya ulaşmasını sağladı.

III. TÜRKİYE’NİN AZERBAYCAN TARİHİNDEKİ STRATEJİK ROLÜ

1. 28 MAYIS 1918: AZERBAYCAN DEMOKRATİK CUMHURİYETİ’NİN KURULUŞUNDA KAFKAS İSLAM ORDUSU’NUN STRATEJİK ROLÜ

1918 yılında Nuri Paşa komutasındaki Kafkas İslam Ordusu’nun Azerbaycan’ı kurtarma harekâtında yaklaşık 1.130 ile 1.132 Türk askeri şehit düşmüştür.

Bakü başta olmak üzere Göyçay, Salyan, Şamahı ve Guba gibi farklı bölgelerde verilen bu kayıplar, Azerbaycan’ın bağımsızlığı mücadelesinin en önemli simgelerindendir.

KURULUŞ VE GÖREV:

Enver Paşa’nın emriyle kurulan Kafkas İslam Ordusu, Azerbaycan Türklerini ve yerel halkı çete saldırılarından korumak için bölgeye intikal etmiştir.

EN BÜYÜK ZAFER:

Ordu, 15 Eylül 1918 tarihinde Bakü Muharebesi’ni kazanarak kenti düşman işgalinden kurtarmıştır.

2. BİRİNCİ KARABAĞ SAVAŞI DÖNEMİNDE TÜRKİYE’NİN ROLÜ

Birinci Dağlık Karabağ Savaşı (1988–1994) döneminde Türkiye, Azerbaycan’ı özellikle siyasi, diplomatik ve insani düzeyde desteklemiştir. İktisadi yardımlar ile askerî danışmanlık alanlarında destek sağlamıştır.

SİYASİ VE DİPLOMATİK DESTEK

• Türkiye, 1991 yılında Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından Azerbaycan’ın bağımsızlığını ilk tanıyan devletlerden biri oldu.
• Hocalı Katliamı (1992) ve ardından Kelbecer’in işgali (1993) sonrasında Türkiye, Ermenistan ile olan sınır kapılarını kapattı ve diplomatik ilişkileri askıya aldı.
• Uluslararası platformlarda Azerbaycan’ın toprak bütünlüğünü savundu ve Ermenistan’ın işgal ettiği bölgelerden çekilmesi çağrılarında bulundu.

EKONOMİK VE İNSANİ YARDIMLAR

• Azerbaycan’ın maruz kaldığı abluka ve ekonomik zorluklar karşısında gıda, ilaç ve insani yardım koridorları oluşturuldu.
• İki ülke arasında temel ulaştırma, ticaret ve enerji alanlarında iş birliği adımlarının temelleri bu dönemde atıldı.

ASKERÎ VE GÜVENLİK BOYUTU

• Doğrudan bir askerî müdahalede bulunulmasa da Azerbaycan ordusunun yeniden yapılandırılması sürecinde Türk askerî heyetleri ve danışmanları stratejik rehberlik sağladı.
• Azerbaycanlı subayların bir kısmı Türkiye’deki askerî akademilerde eğitim almaya başladı.

3. İKİNCİ KARABAĞ SAVAŞI DÖNEMİNDE TÜRKİYE’NİN STRATEJİK DESTEĞİ

Türkiye, 27 Eylül – 10 Kasım 2020 tarihleri arasında süren 44 günlük İkinci Karabağ Savaşı’nda Azerbaycan’a en net ve güçlü siyasi, diplomatik ve askerî desteği veren ülke olmuştur. Bu destek, Azerbaycan’ın topraklarını kurtarmasında belirleyici bir rol oynamıştır.

SİYASİ VE DİPLOMATİK DESTEK

• Türkiye, savaş boyunca “Tek Millet, İki Devlet” anlayışıyla Azerbaycan’ın yanında durdu.
• Dünya genelinde ve uluslararası kurumlarda Azerbaycan’ın haklı davasını savundu.
• Ermenistan’ın saldırılarını kınadı ve işgalin son bulması gerektiğini açıkça duyurdu.

ASKERÎ VE TEKNİK DESTEK

• Türk yapımı Silahlı İnsansız Hava Araçları (SİHA), savaş sahasındaki dengeleri değiştirdi.
• Azerbaycan ordusuna askerî eğitim, stratejik danışmanlık ve lojistik destek sağlandı.
• İki ülke arasındaki köklü askerî iş birliği, operasyonların başarıya ulaşmasını hızlandırdı.

IV. SONUÇ

20. yüzyılda Azerbaycan ve Türkiye tarihinde meydana gelen hadiseler bir kez daha göstermektedir ki iki ülke birlikte olduğu sürece herhangi bir dış gücün hedefi olmayacaktır.

Bundan dolayı Şuşa Beyannamesi, Türkiye ile Azerbaycan arasında 15 Haziran 2021 tarihinde Azerbaycan’ın Şuşa şehrinde imzalanan ve iki ülke arasındaki ilişkileri resmî olarak müttefiklik düzeyine çıkaran ortak bildiridir.

TEMEL ÖZELLİKLER VE MADDELER

✔️ ASKERÎ VE SAVUNMA İŞ BİRLİĞİ:

Taraflardan birinin bağımsızlığına, egemenliğine veya toprak bütünlüğüne üçüncü bir devletten gelecek tehdit veya saldırılara karşı ortak hareket etme ve gerekli yardımı sağlama kararlılığı içerir.

✔️ SAVUNMA SANAYİ:

Askerî teknolojilerin paylaşılması, ortak projeler yürütülmesi ve silahlı kuvvetlerin modernizasyonu için ortak adımlar atılmasını destekler.

✔️ ZENGEZUR KORİDORU VE ULAŞIM:

Bölgesel ulaştırma hatlarının, özellikle Zengezur Koridoru’nun açılması ve iki ülke arasındaki bağlantıların güçlendirilmesi hedeflenir.

✔️ EKONOMİ VE ENERJİ:

Serbest ticaret koşullarının geliştirilmesi, enerji güvenliği ve Güney Gaz Koridoru’nun etkin kullanımı amaçlanır.

✔️ ORTAK GÜVENLİK MEKANİZMALARI:

İki ülkenin Millî Güvenlik Kurullarının (MGK), bölgesel ve küresel güvenliğe ilişkin konuları görüşmek üzere düzenli ortak toplantılar yapmasını öngörür.

BİR MİLLET, İKİ DEVLET; TEK ORDU, TEK YUMRUK!

🇦🇿 AZERBAYCAN VE TÜRKİYE 🇹🇷