Cemil ÖKKE Ve Mehmet DORUK Yazdı: 1974’ten 2026 Antalya Diplomasi Forumuna: Neler Oldu?
5. Antalya Diplomasi Forumu’nda konuşan Suriye Cumhurbaşkanı Ahmed Şara, İsrail ile bir güvenlik anlaşması üzerinde çalıştıklarını doğruladı. Golan Tepeleri’nin İsrail tarafından işgal edilmiş Suriye toprakları olduğunu ve bu durumun uluslararası toplum tarafından da kabul edildiğini belirtti. Suriye lideri; Suriye’nin, İsrail’in 1974 hatlarına çekilmesini güvence altına alacak yeni bir güvenlik anlaşması arayışı içinde olduklarını ifade etti.
Şara ayrıca, bölgedeki çatışmanın anlık olmadığını, tarihi ve derin kökleri bulunduğunu vurgulayarak: “Suriye, bir devlete karşı diğer bir devletin yanında saf tutma seçeneklerinden uzak duruyor.” dedi. Suriye’nin büyük güçler arasında bir bağlantı köprüsü olmaya çalıştığını belirten Şara; ülkesinin ABD, Rusya, Çin, İngiltere, Fransa, Almanya ve bölge ülkeleriyle ideal ilişkileri olduğunu ifade etti. Suriye’nin artık çatışmaların merkezi olmak yerine sürdürülebilir yatırım fırsatları sunan bir ülke haline gelmek istediğini dile getirdi.
ABD Suriye Özel Temsilcisi ve Ankara Büyükelçisi Thomas Barrack ise Suriye’nin defalarca müzakereye hazır olduğunu ilan ettiğini belirterek, Şam yönetiminin düşmanca bir tutum almayarak akıllıca davrandığını kaydetti.
Tarihsel Arka Plan
Golan Tepeleri (veya Cevlan Tepeleri), Suriye’nin güneybatısında yer alan ve yaklaşık 1.800 kilometrekarelik bir alanı kapsayan bölgedir. Bölgede kadim zamanlardan beri yerleşimler bulunmakta olup, günümüzde İsrail ve Suriye arasında sınır ihtilafları sürmektedir.
İsrail, 9 Haziran 1967’de Altı Gün Savaşı sırasında GolanTepeleri’ni ele geçirdi. Ekim 1973’teki Arap-İsrail Savaşısırasında Suriye devleti, Kuneytire kenti dahil 60 kilometrelik alanı geri aldı. Bölgedeki hakimiyeti belirleyen temel belge, savaşın ardından imzalanan 1974 Suriye-İsrail Kuvvetlerin Birbirinden Ayrılması Antlaşması‘dır. Bu metin bir barış antlaşması değil; iki orduyu birbirinden uzaklaştırıp araya uluslararası bir denetim mekanizması koyan teknik bir belgedir.
Aralık 1981’de İsrail Golan Tepeleri’nin ele geçirilen kısmını tek taraflı olarak ilhak etti. 2024’te Suriye’de yaşanan rejim değişikliği sırasında oluşan güç boşluğundan faydalanan İsrail, bu sınırın ilerisine geçti. İsrail, bu hamlenin sınırlı ve tedbir amaçlı olduğu konusundaki ısrarını günümüzde halen sürdürmektedir.
Suriye’de 24 yıllık Beşar Esad yönetimi, 8 Aralık 2024’te muhalif grupların Şam’da kontrolü ele geçirmesiyle sona erdi. 13 yıl süren iç savaşın ardından gerçekleşen bu değişimle yönetim bir geçiş dönemine girdi. Yeni rejimin Cumhurbaşkanı Ahmed Şara, 2026 Antalya Diplomasi Forumu’nda yaptığı açıklamada, İsrail’in Esad rejiminin devrilmesinin ardından ele geçirdiği sınır bölgelerinden çekilmesi gerektiğinin altını çizdi.
Golan Tepeleri’nin Önemi Nedir?
• Tarım ve Hayvancılık: Golan, volkanik toprak yapısı nedeniyle oldukça verimli arazilere sahiptir. Hayvancılık için geniş meraları barındırması, bölgedeki gıda üretiminin kontrolü açısından hayati önem taşır.
• Su Kaynakları: Golan Tepeleri, İsrail’in en büyük tatlı su kaynağı olan Taberiye Gölü’ne hâkim bir konumdadır. Bölgedeki kar suları ve yağışlar, Ürdün Nehri’ni besleyen ana kolları oluşturur. İsrail, su ihtiyacının yaklaşık %20’sini bu bölgedeki kaynaklardan temin etmektedir.
• Stratejik Konum: Bölgenin en yüksek noktası 2.200 metredir. Suriye’nin başkenti Şam’a sadece 60 km uzaklıkta olan bu yükselti, geniş bir alan üzerinde net bir gözetleme sağlar.
• Diplomatik Engel: Golan Tepeleri, İsrail ile Suriye arasındaki diplomatik gerilimin merkezindedir ve bölgede sağlanmaya çalışılan barışın önündeki en büyük engellerden biri olarak görülmektedir.
Türkiye’nin Durumu
Türkiye, uluslararası hukuk çerçevesinde uzun süredir uzlaştırıcı ve barışçıl politikalar izleyen bir rol üstlenmektedir. Golan Tepeleri meselesinde Türkiye’nin arabulucu bir pozisyon alması, bölgedeki etkinliği açısından stratejik bir önem arz etmektedir. Bu tutum, Türkiye’nin barışçıl vizyonunu uluslararası kamuoyuna duyurması bakımından değerlidir.
Ancak bölgedeki güç dengeleri gözetildiğinde, İsrail’in GolanTepeleri’ne kalıcı olarak yerleşmesi —özellikle son diplomatik gelişmeler ışığında— Türkiye’nin gelecekteki güvenliği açısından endişe uyandırabilecek bir potansiyele sahiptir.
Genel Değerlendirme
Suriye Cumhurbaşkanı Ahmed el-Şara, 2026 Antalya Diplomasi Fuarı’nda yaptığı açıklamalarla rejim değişikliği yaşayan Suriye’nin bölgede daha etkin olma çabasını gözler önüne sermiştir. Şara bu amacına anlaşmacı bir tutum sergileyerek ulaşmayı hedeflemektedir.
Golan Tepeleri’nin stratejik, tarihsel, ekonomik ve siyasi önemini bu bağlamda düşündüğümüzde gerçekleşecek olan antlaşmaların ve hamlelerin Suriye ve İsrail arasındaki ilişkiye ışık tutacağını söylemek yanlış olmaz.
Türkiye Suriye’nin yapılanmasındaki ekonomik ve siyasal etkisinin devamlılığını sağlamak ve bölgedeki etkinliğini artırmak için Şara yönetimiyle diplomatik ilişkilerini güçlendirmektedir. Şara’nın Golan Tepeleri için İsrail ile yürüttüklerini belirttiği çalışmalar ve gerçekleştirebilecekleri stratejik ortaklıklar Türkiye’nin sınırında yeni bir İsrail müttefikinin oluşması riskini doğuruyor.
Filistin’den uluslararası topluma İsrail çağrısı
Ne Oldu
Muhammed Mustafa, İsrail’e karşı uluslararası topluma “acilen ve kararlı bir şekilde müdahale edilmesi”çağrısında bulundu.
Mustafa, açıklamasında:
• İsrail’in saldırılarının durdurulması gerektiğini
• Sivil kayıpların arttığını
• uluslararası toplumun yetersiz kaldığını
vurguladı.
Arka Planı
Filistin–İsrail hattında uzun süredir devam eden çatışmalar, son dönemde yeniden şiddetlenmiş durumda.
• Gazze ve Batı Şeria’da gerilim artıyor
• İsrail’in askeri operasyonları yoğunlaşıyor
• Uluslararası toplumdan gelen tepkiler ise sınırlı kalıyor
Filistin yönetimi ise diplomatik kanallar üzerinden daha fazla baskı oluşturma çabasında.
Önemi Ne
Bu çağrı birkaç açıdan kritik:
• Uluslararası müdahale talebinin açık şekilde dile getirilmesi
• Çatışmanın insani boyutunun daha görünür hale gelmesi
• Bölgesel krizin küresel gündemde tutulmaya çalışılması
ancak Uluslararası sistemlerin batılı devletlerin güdümünde olması ve büyük güçler arasındaki görüş ayrılıkları bu çağrıların somut sonuç üretmesini zorlaştırıyor.
Genel Değerlendirme
Muhammed Mustafa’nın açıklaması, insani açıdan güçlü bir çağrı olsa da, pratik karşılığı açısından sınırlı kalabilir.
Çünkü:
• Uluslararası sistemde müdahale kararları büyük güçlerin siyasi çıkarlarına bağlı
• İsrail’e yönelik bağlayıcı adımların atılması bugüne kadar oldukça zor oldu
Dolayısıyla bu tür çağrılar ahlaki ve siyasi baskı oluştururancak sahada hızlı değişim yaratma kapasitesi düşüktür
Polonya’dan Soykırımcı İsrail’e Ağır Eleştiri
Ne Oldu
Radosław Sikorski, İsrail askerlerinin savaş suçlarını bizzat kendilerinin itiraf ettiğini öne sürdü.
Sikorski, bu açıklamasıyla İsrail’in askeri operasyonlarının hukuki boyutunu tartışmaya açtı ve uluslararası kamuoyuna açık bir eleştiri yöneltti
Arka Planı
İsrail’in Gazze başta olmak üzere Filistin bölgelerinde yürüttüğü operasyonlar uzun süredir:
• Sivil kayıplar
• altyapı yıkımı
• insan hakları ihlalleri
iddialarıyla gündemde.
Daha önce uluslararası kuruluşlar ve insan hakları örgütleribenzer suçlamalarda bulunmuştu. Ancak bu kez dikkat çeken nokta bir AB ve NATO üyesi ülkenin dışişleri bakanının doğrudan bu ifadeyi kullanması
Önemi Ne
Bu açıklama birkaç açıdan kritik:
• Avrupa içinde İsrail’e yönelik eleştirilerin sertleştiğini gösteriyor
• Batı blokunda görüş ayrılıklarının derinleştiğine işaret ediyor
• İsrail üzerindeki diplomatik baskının artabileceğini gösteriyor
Özellikle eleştirilerin artık sadece sivil toplumdan değil, devlet düzeyinden gelmesi soykırımların cezalandırılması ve durdurulması için kritik önem taşıyor.
Genel Değerlendirme
Radosław Sikorski’nin açıklaması güçlü bir siyasi mesaj içeriyor, ancak dikkatli analiz edilmeli. “İtiraf” iddiası ciddi ve somut kanıt gerektirir. açıklamanın detayları ve kaynakları net değil
Bu söylem, hem hukuki bir iddia hem de siyasi baskı aracıolarak okunmalı. Türkiye’nin bu süreci uluslararası hukuk ve diplomasi zemininde yönetmesi kritik. İsrail’in önlenmesinde çok taraflı baskı mekanizmaları etkili olabilir
Kıbrıs’ta ABD destekli askeri modernizasyon
Ne Oldu
Kıbrıs’ın güneyindeki Rum yönetiminin, ABD finansmanı ile askeri üslerini modernize ettiği bildirildi.
Bu kapsamda: Askeri altyapının yenilendiği, Lojistik ve operasyonel kapasitenin artırıldığı, ABD ile savunma iş birliğinin derinleştiği ifade ediliyor.
Arka Planı
Doğu Akdeniz son yıllarda:
• Enerji rekabeti
• deniz yetki alanları tartışmaları
• askeri varlıkların artışı
nedeniyle stratejik bir gerilim hattına dönüşmüş durumda.
ABD, özellikle son dönemde:
• Güney Kıbrıs Rum Yönetimi ile savunma ilişkilerini artırdı
• Silah ambargosunu gevşetti
• Bölgedeki askeri varlığını çeşitlendirmeye başladı
Bu süreç, Kıbrıs’ı yalnızca yerel bir mesele olmaktan çıkarıp küresel rekabet alanına dönüştürüyor.
Önemi Ne
Bu gelişme birkaç kritik sonucu beraberinde getiriyor:
• Doğu Akdeniz’de askeri denge değişebilir
• ABD’nin bölgedeki varlığı kalıcı hale gelebilir
• Kıbrıs meselesi daha da uluslararasılaşabilir
Özellikle Kıbrıs artık sadece bir ada değil büyük güç rekabetinin ileri karakolu haline geliyor
Genel Değerlendirme
Bu modernizasyon süreci, “savunma iş birliği” olarak sunulsa da daha geniş bir jeopolitik bağlamda okunmalı.
• ABD’nin bölgedeki askeri varlığını artırması, yalnızca Kıbrıs’ın güvenliğiyle açıklanamaz
• Bu adım, Doğu Akdeniz’de güç projeksiyonu ve kontrol arayışının parçasıdır
Ayrıca Bu tür hamleler bölgesel gerilimi azaltmaz aksine güvenlik ikilemini derinleştirir
Yani bir tarafın güvenliği artırılırken, diğer taraflar için tehdit algısı büyür.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye açısından bu gelişme doğrudan stratejik önem taşır:
• Doğu Akdeniz’de Türkiye’nin karşısındaki askeri kapasite artıyor
• ABD’nin GKRY ile yakınlaşması, Ankara–Washington hattında yeni gerilim başlıkları oluşturabilir
• Kıbrıs meselesinde denge Türkiye aleyhine kaydırılmak istenebilir
Ancak bu durum aynı zamanda Türkiye için bir uyarı ve fırsat niteliğinde, Türkiye’nin bölgedeki askeri ve diplomatik varlığını güçlendirme gerekliliği artıyor. Enerji ve deniz yetki alanları politikasında daha aktif bir yaklaşım zorunlu hale geliyor.
İran’dan hürmüz açıklaması: Güvenliğin bir bedeli olacak
Ne oldu
İran Cumhurbaşkanı Yardımcısı Muhammed Rıza Arif sosyal medya üzerinden yaptığı açıklamada, “Hürmüz boğazının güvenliği bedelsiz değildir. İran’ın petrol ihracatını kısıtlayıp, başkaları için ücretsiz güvenlik beklenemez.” İfadelerini kullandı.
3. Arka Plan: Neden Şimdi?
İran, Batı’nın ekonomik ablukasına karşı elindeki en büyük kozu olan “Hürmüz Şalterini” kullanıyor. Kendi petrolü engellenirken, bölgedeki diğer aktörlerin güvenli bir şekilde ticaret yapmasına izin vermenin bir bedeli olması gerektiğini savunarak, uluslararası toplumu masaya zorluyor.
4. Türkiye İçin Önemi ve Stratejik Bakış
Bu kriz, Türkiye için hem bir risk hem de büyük bir fırsat barındırıyor:
Enerji Fiyatları: Boğazdaki herhangi bir aksama, Türkiye’deki pompa fiyatlarını ve dolayısıyla enflasyonu doğrudan etkileme potansiyeline sahip.
Alternatif Rota (Kalkınma Yolu): Hürmüz’ün riskli hale gelmesi, Türkiye’nin Irak ile yürüttüğü “Kalkınma Yolu Projesi” ve mevcut petrol boru hatlarının değerini katlıyor. Türkiye, bu kaotik ortamda bölgenin “en güvenli enerji terminali” olarak konumunu güçlendiriyor.
BAE’den Finansal Rest: “Savaşın Bedelini Dolar Rezervlerimizle Ödemeyiz”
Ne Oldu?
Birleşik Arap Emirlikleri, ABD ve İsrail’in İran’a yönelik operasyonlarıyla başlayan savaşın dolar rezervlerini tüketme noktasına getirmesi üzerine Washington’a sürpriz bir “finansal yardım” talebi iletti.
• Talep: Likidite krizi riskine karşı ABD ile doğrudan bir “Döviz Takas Hattı” (Swap Line) kurulması ve dolara ucuz erişim sağlanması.
• Gerekçe: Hürmüz Boğazı’ndaki kısıtlamalar nedeniyle enerji gelirlerinin düşmesi ve tanker trafiğinin durma noktasına gelmesi.
• Kritik Tehdit: BAE yetkilileri, bu desteğin sağlanmaması durumunda petrol satışlarında ve uluslararası işlemlerde Çin Yuanı gibi alternatif para birimlerine geçebileceklerini Washington’a açıkça beyan etti.
Arka Planı
Bu talep, sadece bir ekonomik daralmanın değil, aylardır süren bölgesel çatışmanın doğal bir sonucudur:
• Trump Etkisi: BAE yönetimi, bölgeyi bir savaşın eşiğine getiren kararların (özellikle Trump yönetiminin İran hamlelerinin) faturasını tek başına ödemek istemiyor.
• Hürmüz Şalteri: İran’ın Hürmüz Boğazı üzerindeki baskısı, BAE’nin en büyük gelir kapısı olan deniz ticaretini felç etmiş durumda.
• Enerji Altyapısındaki Hasar: Bölgedeki çatışmaların petrol tesislerine ve lojistik hatlara verdiği zarar, BAE’nin “güvenli liman” imajını sarstı.
Önemi Ne?
Bu gelişme, küresel sistemde “tektonik” bir kaymanın habercisidir:
1. De-Dolarizasyon (Dolarsızlaşma) Riski: Körfez’in en sadık müttefiklerinden birinin petrol ticaretinde Yuan kartını masaya sürmesi, ABD dolarının küresel rezerv para statüsüne indirilmiş en büyük darbelerden biri olabilir.
2. Güvenlik Garantisi Yerine Finansal Garanti: Artık Körfez ülkeleri için ABD’nin “sizi koruruz” vaadi yeterli gelmiyor; bu korumanın yarattığı ekonomik yıkımın da tazmin edilmesini bekliyorlar.
3. Körfez’de Çatlak: BAE’nin bu talebi, diğer Körfez sermayelerinin de benzer bir “finansal kalkan” arayışına girmesine neden olabilir.
Genel Değerlendirme
BAE’nin hamlesi, bir “savunma iş birliği”ndense bir “sigorta poliçesi” talebi olarak okunmalıdır. ABD’nin bölgedeki askeri varlığı, müttefiklerini saldırılardan tam anlamıyla koruyamadığı gibi, onları büyük bir ekonomik enkazın altında bırakıyor. BAE’nin Yuan tehdidi, Washington üzerindeki baskıyı artırarak ABD’yi ya bölgede savaşı bitirmeye ya da bu savaşın maliyetini bizzat üstlenmeye zorlamaktadır. Bu durum, “güvenlik ikileminin” yanına bir de “ekonomik ikilem” eklemiştir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye için bu kriz, Ankara’nın son yıllarda izlediği “denge ve alternatif rota” politikasının ne kadar haklı olduğunu gösteriyor:
• Kalkınma Yolu ve Alternatifler: BAE’nin Hürmüz’e sıkışmış ekonomisi, Türkiye’nin savunduğu Kalkınma Yolu Projesi’nin (Basra-Türkiye-Avrupa hattı) önemini bir kez daha ortaya koyuyor. Körfez sermayesi, artık deniz yollarına alternatif kara ve demir yolu hatları için Türkiye’ye daha fazla ihtiyaç duyacaktır.
• Finansal Fırsat ve Risk: BAE’nin Yuan’a yönelme ihtimali, Türkiye ile BAE arasındaki swap anlaşmalarını ve yerel para birimiyle ticaret hacmini artırabilir. Ancak bölgedeki bir likidite krizi, Türkiye’ye giren doğrudan yatırımların yavaşlamasına da neden olabilir.
• Jeopolitik Tahkimat: ABD’nin Körfez müttefiklerini ekonomik olarak yalnız bırakması, Türkiye’nin bölgede “güvenilir stratejik ortak” ve “istikrar adası” olarak rolünü güçlendiriyor. Ankara, bu süreçte Körfez sermayesinin güvenli limanı olarak öne çıkabilir ve enerji koridoru olma özelliğini perçinleyebilir
Özetle: BAE, “Savaşı siz başlattınız, faturasını biz ödemeyiz” diyerek topu ABD’ye attı. Türkiye için ise bu, Körfez ile yeni nesil bir ekonomik-stratejik ortaklık kurmak için en uygun zemini hazırlıyor.
