Osmanlı Devleti’nin son döneminde kadın meselesinin hem yerel hem de uluslararası ölçekte tartışılmaya başlandığı bir ortamda yetişen Fatma Aliye Hanım, yalnızca bir romancı değil, aynı zamanda Osmanlı kadın düşüncesinin en önemli temsilcilerinden biri olarak kabul edilmiştir. Batı düşüncesinde Doğulu kadınların sıklıkla “öteki” olarak temsil edildiği bir dönemde Fatma Aliye Hanım, Müslüman Osmanlı kadınının kendi sesini ifade edebildiğini gösteren öncü bir entelektüel figür olarak öne çıkmıştır.
1862 yılında İstanbul’da doğan Fatma Aliye, ünlü tarihçi ve devlet adamı Ahmet Cevdet
Paşa ile Adviye Rabia Hanım’ın kızı olarak dünyaya gelmiştir. Devlet yönetimi ve ilim çevreleriyle iç içe bir konakta yetişmesi onun entelektüel gelişimini şekillendiren en önemli etkenlerden biri olmuştur. Küçük yaşlardan itibaren öğrenmeye güçlü bir ilgi göstermiş ağabeyinin derslerini dinleyerek kısa sürede okumayı öğrenmiş ve erken yaşta entelektüel merak geliştirmiştir. Genç yaşta Arapça, Farsça ve Fransızca öğrenmiş; tarih, coğrafya ve edebiyat alanlarında eğitim almıştır. Fransız edebiyatına duyduğu ilgi sayesinde Victor Hugo gibi Avrupalı yazarların eserlerini okumuş ve Doğu ile Batı düşüncesi arasında erken bir zihinsel bağ kurmuştur.
On yedi yaşında subay Mehmet Faik Bey ile evlenmiş ve bu evlilik onun entelektüel faaliyetlerinde bir süreliğine kesintiye yol açmıştır. Eşi başlangıçta onun roman okumasına ve edebiyatla ilgilenmesine karşı çıkmış, bu nedenle Fatma Aliye bir süre yazı hayatından uzak kalmıştır. Ancak İstanbul’a dönüşlerinden sonra eşinin tutumunun yumuşamasıyla yeniden yazmaya başlamış ve edebiyat dünyasına adım atmıştır. Yazarlık kariyerine Fransız yazar Georges Ohnet’nin bir romanını “Bir Kadın” imzasıyla çevirmesiyle başlamıştır. Kadın yazar kimliğinin toplumda henüz kabul görmemesi nedeniyle eserini anonim bir imza ile yayımlamış olmasına rağmen bu çalışma onun edebî yeteneğinin fark edilmesini sağlamıştır. Bu süreçte dönemin önemli edebiyatçılarından Ahmet Mithat Efendi ile tanışmış ve onun teşvikiyle kendi adıyla eserler yayımlamaya başlamıştır.
Fatma Aliye, özellikle Nisvan-ı İslam ve Muhazarat adlı eserleriyle dikkat çekmiştir. Muhazarat, bir Osmanlı kadını tarafından yazılıp kendi adıyla yayımlanan ilk roman örneklerinden biri olarak kabul edilmiştir. Eserlerinde sade bir dil kullanmış ve edebiyatı yalnızca estetik bir faaliyet olarak değil, toplumu eğitmeye yönelik bir araç olarak değerlendirmiştir. Düşünsel açıdan ise Fatma Aliye, gelenek ile modernlik arasında bir denge kurmaya çalışmıştır. Batılılaşmayı sorgusuz biçimde savunmamış, İslâm’ın özünde kadın eğitimine ve toplumsal gelişimine engel bulunmadığını ileri sürmüştür. Kadınların eğitim görmesi, ekonomik hayata katılması ve evlilikte irade sahibi olması gerektiğini savunmuştur. Ona göre kadınların geri kalmışlığı dinin değil, yanlış yorumlanan geleneklerin sonucu olmuştur. Bu nedenle kadınların kendi tarihlerini öğrenmeleri gerektiğini vurgulamış ve İslâm tarihinde etkin kadın örneklerinin bulunduğunu hatırlatmıştır.
Sonuç olarak Fatma Aliye Hanım, Osmanlı toplumunda kadın kimliğinin yeniden tartışıldığı bir dönemde ortaya çıkan ve geleneksel değerleri bütünüyle reddetmeden kadınların eğitimi, toplumsal görünürlüğü ve düşünsel gelişimini savunan öncü bir aydın olarak değerlendirilmiştir. Batılılaşma ile gelenek arasında keskin bir kopuş yerine uzlaşmaya dayalı bir modernleşme anlayışı benimsemiş; kadın meselesini sadece bireysel haklar çerçevesinde değil, toplumsal ilerleme ve ahlâkî dönüşümle bağlantılı bir mesele olarak ele almıştır. Kadınların eğitimini toplumun gelişmesinin temel unsurlarından biri olarak görmüş ve Osmanlı kadınının entelektüel bir özne olarak varlık gösterebileceğini ortaya koymuştur. Bu yönüyle onun yaşamı ve düşünceleri, Osmanlı kadınlarının modernleşme sürecinde karşılaştıkları sınırlamalar ile ortaya çıkan yeni fırsatların iç içe geçtiği dönüşümü yansıtan önemli bir tarihî örnek oluşturmuştur.
